Ethische legitimiteit van prioritering in de zorg

Een belangrijk ethisch vraagstuk heeft de aandacht getrokken van het Belgisch Raadgevend Comité voor Bio-ethiek: is het ethisch toelaatbaar dat de overheid of zorgorganisaties regels opleggen waarbij bepaalde vormen van zorg voorrang krijgen op andere, wanneer het zorgaanbod niet voldoende is om aan de zorgvraag te voldoen?  

Deze vraag is ontstaan naar aanleiding van de coronapandemie, waarbij zorgverleners voortdurend werden geconfronteerd met de uitdaging om op een rechtvaardige manier om te gaan met de aanhoudende beddendruk in ziekenhuizen. De coronapandemie heeft de vraag doen rijzen naar de ethische legitimiteit van het opstellen van criteria voor prioritering van zorg door een autoriteit. 

Voorrang bij vaccinatie tegen Covid-19

Over het algemeen is er in onze gezondheidszorg een goede afstemming tussen vraag en aanbod. Dit is grotendeels te danken aan de manier waarop onze gezondheidszorg is georganiseerd, waarbij er aan de aanbodzijde een aanzienlijke vrijheid bestaat. In de situaties waarin vraag en aanbod in de gezondheidszorg niet goed op elkaar afgestemd zijn, kan prioritering noodzakelijk zijn. Prioritering impliceert dat er voorrang wordt gegeven aan bepaalde bevolkingsgroepen of individuen ten opzichte van anderen. Het Belgisch Raadgevend Comité voor Bio-ethiek heeft bijvoorbeeld geadviseerd om bepaalde bevolkingsgroepen voorrang te geven bij de vaccinatie tegen Covid-19.   

Prioritering in de gezondheidszorg ontstaat als gevolg van beslissingen op macroniveau over de toewijzing van middelen die kunnen worden gebruikt voor de gezondheidszorg. De ethische vraag is of de toepassing van prioritering enkel moet worden overgelaten aan artsen dan wel of er van overheidswege richtlijnen moeten opgesteld worden. De overheid moet er in ieder geval over waken dat er geen sprake is van discriminatie ten opzichte van kwetsbare groepen. 

Prioritering bleek extra belasting voor zorgverleners

De ervaring tijdens de Covid-19-pandemie heeft aangetoond dat het hanteren van prioritering een aanzienlijke belasting vormde voor zorgverleners. Het is noodzakelijk om zorgverleners te ondersteunen bij het hanteren van de prioritering. 

Het Belgisch Raadgevend Comité voor Bio-ethiek benadrukt in haar advies dat de bevoegde overheidsinstanties de verantwoordelijkheid hebben om de gezondheid van de bevolking te waarborgen, in overeenstemming met de rechtsregels die zij voor zichzelf hebben vastgesteld en in lijn met de internationale verplichtingen die ze zijn aangegaan. Om te voldoen aan de verantwoordelijkheid om de gezondheid van de bevolking te waarborgen, is het van essentieel belang dat de overheidsinstanties een beleid voeren dat gericht is op een organisatie die het nodige zorgpersoneel, uitrusting en medicatie ter beschikking stelt en voorziet in de nodige procedures.  

Middelen optimaal benutten

Ethisch gezien is het niet toelaatbaar dat de overheid regels oplegt aan zorgverleners om tekorten aan te pakken die de overheid zelf heeft veroorzaakt, vooral als het toepassen van deze regels resulteert in verminderde of ontoereikende behandeling van bepaalde patiënten. Het opleggen van dergelijke regels zou de overheid in staat stellen om haar verantwoordelijkheid af te schuiven op zorgverleners, waarbij de keuzes met betrekking tot gezondheidsbeleid aan hen worden overgelaten, terwijl dit niet tot hun verantwoordelijkheid behoort. Het is de taak van de overheid om ervoor te zorgen dat zorgverleners beslissingen kunnen nemen op basis van hun kennis en de meest recente staat van de wetenschap. 

Het comité vindt het ethisch verantwoord dat zorgorganisaties een kader van algemene richtsnoeren opstellen voor situaties waarin ze niet aan de vraag naar zorg kunnen voldoen. Deze instellingen moeten gericht zijn op het verbeteren van de zorg en medische behandelingen, zodat beperkte middelen optimaal worden benut in het belang van de patiënten. 

Yente Reinenbergh
Jurist