Een visie over de zorg aan personen met psychische problematiek

Mensen met psychiatrische problemen hebben ook nood aan generalistische zorg. Met hun somatische klachten komen ze vaak bij de huisarts terecht. De verdere opvang van deze patiënten wordt soms als suboptimaal ervaren. Domus Medica ontwikkelde een visietekst over psychiatrische zorgverlening in samenwerking met de eerste lijn.

Kernboodschappen

• We pleiten voor generalistische zorgverlening via het stepped care-model.
• We pleiten voor een laagdrempelige toegang via de gezondheidszorg (zoals de huisarts) of via de welzijnszorg (zoals de maatschappelijk werker(ster)).
• We willen oog hebben voor preventie, vroeg detectie en gerichte screening.
• We willen aandacht voor de comorbiditeit en de complexe zorgverlening.
• We pleiten voor een plaats voor een eerstelijns psychologische functie en voor een netwerk van specialistische zorgtrajecten.
• We willen aandacht voor snel advies in subacute en vooral acute situaties via een 'psychiatrische hulplijn' of een 'psychiatrisch consult'.
• We willen aandacht voor de continuïteit van zorg.
• We willen verbetering op het vlak van opvang van mensen met een chronische psychische of psychiatrische problematiek via:
  
  • communicatie,
  • samenwerking,
  • afstemming van zorg,
  • uitwisseling van gegevens,
  • overleg.
• We pleiten voor een brede contextuele hulpverlening met het oog op het algemeen welzijn.
• We willen aandacht voor de kwaliteit van zorg door vorming van competente hulpverleners en interprofessionele intervisie
• We willen een afstemming en heroriëntering van het zorgaanbod op de lokale zorgbehoeften.
• We willen duidelijke taakafspraken en aanspreekbaarheid van het aanbod aan zorgaanbieders.
• We pleiten voor onderzoek, vernieuwing, dataregistratie en uitwisseling van good practices.
• We willen een goede dialoog ontwikkelen.

Zorgverlening

Mensen met psychiatrische problemen hebben geen andere vorm van zorgverlening nodig dan andere zieken. Zij hebben evengoed nood aan generalistische zorg. Ten onrechte worden deze mensen gestigmatiseerd en gecatalogeerd als 'afwijkend' tegenover andere zieken. Evengoed moeten zij de beste kwaliteit van zorg ontvangen, tegen de meest verantwoorde verhouding van prijs-kwaliteit en volgens het subsidiariteitprincipe, door mensen met de meest aangepaste kwalificaties, afhankelijk van de aangeboden problematiek.

Slechts op één aspect wijken ze af van andere zieken. Zij kunnen meer en vaker dan de anderen een gevaar betekenen voor zichzelf en voor de omgeving. Daarom werden ze vroeger ook ondergebracht in de juridische sector en niet binnen de medische.

Mensen met een psychische aandoening vertonen vaak somatische klachten en zoeken daarvoor hulp bij de voor hen meest toegankelijke hulpverlener, namelijk de huisarts en/of de spoedafdeling van een ziekenhuis. Door de aard van hun ziekte hebben ze ook vaak problemen met werk, school, huisvesting en sociale relaties en kloppen ze aan bij de diensten maatschappelijk werk van het ziekenfonds, het O.C.M.W of een CAW voor hulp. Met andere woorden, de ingangspoort of toegang tot de hulpverlening verloopt bij deze mensen meestal via de laagdrempelige huisarts en/of de diensten maatschappelijk werk. Van daaruit dient eventueel gezocht te worden naar meer gespecialiseerde zorgverlening.

Zoals voor mensen met andere, meer somatische aandoeningen, dienen we voor mensen met psychische aandoeningen oog te hebben voor gezondheidsvoorlichting (GVO), preventie, vroegdetectie en gerichte screening. Op dit terrein kunnen de eerstelijns hulpverleners uit ervaring belangrijke troeven voorleggen. Het is de taak van het Lokaal Gezondheids Overleg (LOGO) hieraan voldoende aandacht te besteden.

Het is gekend dat mensen met psychische problemen vaak ook andere problemen vertonen. We spreken dan van comorbiditeit of multi-problematiek, wat complexe zorg vereist door verscheidene hulpverleners, niet alleen medische. Complexe zorg vereist afstemming van de zorg, waarvoor overleg nodig is en samenwerking gericht op gemeenschappelijke doelen. De mantelzorg bekleedt hierin een belangrijke positie. Ook hierin verschillen mensen met een psychische aandoening niet van andere zieken met comorbiditeit.

Als algemeen referentiekader voor de zorgverlening aan mensen met psychische problemen kunnen we uitgaan van volgende indeling: er is de reguliere behandeling, er is nood aan ondersteunende zorg maar ook aan eerder activerende zorg. Daarnaast is er nood aan een specifieke therapeutische setting/klimaat en nood aan bescherming en beveiliging van het individu en de gemeenschap door intramurale opvang. Op basis van ieder van deze behandelingsstrategieën kunnen specifieke zorgtrajecten worden opgezet.

Stepped care-model

Na de eerste opvang en de probleemverheldering dienen we als eerstelijnshulpverlener in bepaalde gevallen te kunnen beschikken over de nodige expertise betreffende de diagnosestelling, een behandeling of een kortdurende ambulante aanpak van het probleem of de problemen. Daarom pleiten we ervoor om een 'eerstelijns psychologische functie' in te schakelen. die laagdrempelige hulpverlening kan bieden en vlot samenwerken met de andere eerstelijns hulpverleners. In een meer subacute situatie verkiezen we beroep te kunnen doen op een sneladviesdienst via een 'psychiatrisch consult' binnen de 24 uur. Wanneer we dan nog te veel problemen hebben, dienen we vlot en snel beroep te kunnen doen op meer gespecialiseerde mensen en diensten zoals psychiaters, CGGZ, psychiatrische thuiszorg, dringende psychiatrische interventies, PAAZ-afdelingen, residentiële psychiatrische bedden en soms ook chronische opvang.

Dit 'stepped care-model' hanteren we al met succes voor andere zieken. We pleiten voor eenzelfde aanpak voor mensen met psychische problemen.

Wanneer een patiënt wordt opgenomen in een acute dienst of in een instelling voor langdurige zorg, willen we graag als eerstelijns hulpverleners op de hoogte worden gehouden van de evolutie en de behandelingen. De mantelzorger van deze patiënten/cliënten komt ons daarvoor opzoeken. Ook bij de voorbereiding van het ontslag van deze patiënten willen we intens betrokken worden, al dan niet via een overlegteam. Dit kan opnieuw naar analogie met andere opgenomen patiënten in andere afdelingen. Het lijkt bovendien wenselijk de psychiatrische thuiszorg te integreren in de reguliere thuiszorg om op die manier de capaciteit en slagkracht te verhogen.

Aangepaste zorgtrajecten

(Té) veel patiënten met een psychiatrische of psychische problematiek evolueren naar personen met een chronische ziekte. Zij vertoeven in een residentiële instelling voor chronische zieken zoals een woon- en zorgcentrum of gaan toch naar huis en komen zo al dan niet in de thuiszorg terecht. Deze mensen moeten verder begeleid worden en opgevangen worden in moeilijke momenten. Zij dienen opnieuw geïntegreerd te worden in hun gezin, in hun omgeving en eventueel terug aan het werk gezet.

De verschillende hulpverleners op de eerste lijn staan klaar met hun expertise om deze mensen adequaat op te vangen en te begeleiden. Aangepaste zorgprogramma’s, zorgpaden en/of zorgtrajecten kunnen ervoor zorgen dat deze mensen optimaal verzorgd worden door zowel de ganse eerste als de tweede lijn. Voorwaarden hiervoor zijn duidelijke taakafspraken op basis van zorgdoelen en een goede onderlinge communicatie, uitwisseling van gegevens en op tijd en stond efficiënt overleg. Deze zorgprogramma’s en de behandelingen dienen te steunen op de hoogst mogelijke graad van aangetoonde evidentie en geïmplementeerd volgens good practices met de hoogst mogelijke graad van evidentie.

Om te bereiken dat mensen met psychische problemen, hoe vaag ook, in het meest aangepaste zorgprogramma of zorgtraject terecht komen, is het belangrijk om op basis van 'zorgindicatoren' en onderling overleg in een goede indicatiestelling uit te voeren.

Het actieterrein van de hulpverlening aan mensen met een psychisch probleem is uitgebreider dan voor andere chronische zieken zoals COPD-patiënten. Het aantal hulpverleners, maar ook de soort van hulpverleners en de workload zijn groot. In het kader van de vermaatschappelijking van de zorg en om heropnamen en herval te voorkomen, zijn hulpverleners uit de hele welzijnszorg nodig. Dit vergroot de nood aan kwaliteitsvol en efficiënt overleg. Het openen van een Globaal Medische Dossier of GMD bij een huisarts kan een bijzondere meerwaarde inhouden bij deze populatie van patiënten die vanuit hun psychopathologie wel meer medisch shoppen en manipulatief met hun hulpverleners omgaan.

Kwaliteit van zorg

Kwaliteit van zorg kan slechts door competente hulpverleners geleverd worden. Daarvoor is aangepaste vorming en intervisie nodig, liefst interprofessioneel. We hopen daarvoor een beroep te kunnen doen op de erkende professionele opleidingsinstituten, op ervaringsdeskundigen en experten op het terrein. Kwaliteit steunt ook op onderzoek en vernieuwing. Daarom is het van groot belang om ook binnen deze sector over betrouwbare gegevens te beschikken, op basis van een continue en systematische dataregistratie.

Zorglandschap

In de huidige situatie ervaren we als eerste lijn een paradoxaal capaciteitsprobleem. Er is enerzijds het groot aanbod aan instellingen en organisaties, die zeggen 'overvraagd' te worden door het grote aantal zorgvragers. Anderzijds ervaren de hulpverleners dat vele mensen met psychische problemen niet tijdig de aangepaste zorg kunnen verkrijgen. Het niet optimaal toepassen van het subsidiariteitprincipe zou daarvoor een verklaring kunnen zijn. Er is een enorm aanbod, waarvan niet duidelijk geweten is wie wat doet en waarvoor, zonder transparantie over de taakinvulling, de taakafbakening en de richtlijnen met betrekking tot samenwerking of afstemming. Er bestaat onduidelijkheid voor de hulpverleners, maar ook voor de patiënten/ cliënten over de aanspreekbaarheid van de instellingen en centra. We pleiten daarom voor meer afstemming en (her)oriëntering van het aanbod op de lokale zorgbehoeften eerder dan het creëren van nieuwe vormen van zorgaanbod. We pleiten voor meer duidelijkheid over ieders bekwaamheden en competentieterreinen. We pleiten voor laagdrempelige aanspreekbaarheid van de nodige hulpverlening op de juiste plaats.

Naast de sectoren gezondheid en welzijn, moeten ook politie, straathoekwerkers, e.a gelijkaardige diensten worden betrokken bij geestelijke gezondheidszorg.

Dialoog

Ten slotte willen we een lans breken voor het op gang trekken van een continue dialoog tussen de verschillende partners.

Domus Medica
Commissie eerstelijnsgezondheidszorg